مغی دلمرده در آتشگهی خاموش

جنازه ء رضاموتوری را با زباله‏ها می‏برند

داخلي – کاباره - شب

...به عباس قراضه بگید رضاموتوری مُرد

مثلث‏های سینمایی معولن عاشقانه از کار درمی‏آیند، یعنی یا دو مرد و یک زن هستند یا یک مرد و دو زن. کم پیش می‏آید در این روزگار که شانس این را بیابیم تا یک مثلث کاملن مردانه را ببینیم. فکر کنید که از «خوب، بد زشت» چند سال گذشته است؟! همه‏اش برمی‏گردد به این شعار پول‏پرستانه هالیوود که فیلم یا باید زن‎پسند باشد یا برای کودکان. چون این دو قشر بدون شک مردان را با خود به سینما می‏کشانند. اما یک فیلم مردانه فقط یک فیلم مردانه است. و فقط ساخته شده تا یک مشت مرد آن را ببینند. زنان و کودکان این‏جور فیلم‏ها را نه دوست دارند و نه سر درمی‏آورند.

در «پیرمردها سرزمین ندارند» فضای خلوت و بدون موسیقی فیلم، خشونت و صراحت بی‏رحم جاری در آن، سکانس‏های رویایی بلند و بدون دیالوگ، خون‏سردی و اعتماد به‏نفس مردانه، فاش نکردن تمامی داستان برای تماشاچی و ... یعنی تمام آن فاکتورهایی که باعث می‏شود یک مرد در تمام 120 دقیقه فیلم پلک نزند ، برای زنان و تین‏ایجرها گنگ و حتا تهوع‏آور است.

تنها یک مرد می‏تواند بفهمد وقتی ماس در رخت‏خواب گرم و راحت با زن‏اش، عرق کرده و با خودش درگیر است، یاد آن مرد زخمی که ام‏روز از او آب خواسته بود رهای‏اش نمی‏کند، نمی‏تواند وجدان‏اش را قال بگذارد و در نهایت و در حالی‏که دو میلیون دلار مفت به خانه آورده دوباره شال و کلاه می‏کند و با آب از خانه بیرون می‏زند. این پاک‏ترین و مردانه‏ترین نمای فیلم بود وقتی یک مرد میلیونر به زن‏اش وصیت کرد و شبانه با آب به کشتارگاه برگشت... ؛ 

اين تفسير در مورد جنس مردان در اين فيلم، چندان دور از ذهن نيست. چرا که ماس هم بدون نشان دادن کم و کيف تبديل به لاشه شد.

مناسک دیدن فیلم :

اين فيلم را اگر بار اول مي‏بينيد، تنها ببينيد و اگر مي‏توانيد بين ساعت 1 تا 4 نيمه‏شب و در تاريکي ببينيد. نه براي اين‏که بترسيد، براي اين‏که در سکوت و تاريکي هم‏راه اين سه مرد شويد. آن‏وقت حس مي‏کنيد خودتان هم يکي از آن‏هائيد. نه اين‏که بشويم چهار مرد؛ در هر سکانس خودتان را به تناوب جاي شوگار، ماس و کلانتر فرار دهيد. فقط مي‏ماند سکانس‏هاي درگيري و تعقيب و گريز شوگار و ماس که آن‏جا ديگر تصميم با خودتان است. به‏نظر مي‏رسد خود کوئن‏ها خواسته‏اند که تماشاچي ابتدا طرف ماس باشد و از شوگار بترسد. بعد از طمع‏کاري ماس که به قيمت جان خودش و زن‏اش مي‏انجامد چشم‏ها براي چند لحظه هم به شوگار جلب مي‏شود که پس از نماي تصادف و با تمام آن سنگ‏دلي روايت شده، نگاه‏اش مانند يک کودک معصوم و ترحم‏انگيز جلوه مي‏کند، حتا کودکانه‏تر از آن دو بچه‏اي که بر سر پول پيراهن با هم بحث مي‏کنند. شايد هم داستان رويارويي تمام‏عيار مردان بر سر کيف ادامهء بازي‏گوشي‏هايي‏ست که هر مردي در پسربچگي پشت سر دارد. شباهت‏هاي ناخوداگاه اين مردان متخاصم هم بر اين دنياي کودکانه تاکيد مي‏کند. مثلن دقت کنيد که هر دو در لحظه‏اي که زخم خورده‏اند و مي‏خواهند فرار کنند، لباس رهگذران را با پول مي‏خرند.

به‏هرحال در نماهاي پاياني و با حذف ماس، شوگار بار مضموني داستان را به‏دوش مي‏کشد اما در پايان فيلم و با مونولوگ دردمندانهء تامي لي جونز، سراسر فيلم  به داستان تکان‏دهندهء کلانتري تبديل مي‏شود که در دنياي در حال شکل‏گيري، از کار افتاده است و خود را بازنشست مي‏کند.

[علي]سنتوري واپسين ساخته داريوش مهرجويي سرانجام و پس از يك سال از پايين كشيده شدن از اكران جشنواره و مسدود بودن تمامي راهها براي نمايش عمومي از زير زمين ها و تمدن هاي غير رسمي شكل گرفته در زير پوست شهرها سر درآورد. جايي كه به نظر مي رسد هم خاستگاه داستان فيلم است و هم مخاطبان واقعي سنتوري، آنان كه خود را در فيلم مي يابند و با آن اشك مي ريزند، در آنجا سكونت دارند... سنتوري اول بار در ايران پس از انقلاب به اين طبقه سرخورده و واپس رانده شده اجتماعي پرداخته است. بنابراين اتفاقي بزرگ است و هر اتفاق بزرگ هزينه اي دارد و مهرجويي هم تاوان آن را پرداخت.

همین طوری هوس کردم یه جوری کلک‏ام کنده شه*

حکم روایت تازه کیمیایی از رفاقت است. یا بهتر بگوئیم روایت کیمیایی از رفاقت‏های تازه .یه مساله‏ای این‏جا هست؛ فیلم‏های کیمیایی با گذشت زمان شخصی‏تر شدند.و از یک‏دوره‏ای که گذشت «اکثریت» دیدند که از فیلم‏های کیمیایی چیزی سر در نمی‏آوردند و هیچ نمی‏فهمند. بله! کیمیایی ماند و مخاطبان راستین‏اش. آن‏ها که مسیر تحولات قهرمانان و «مرد»های کیمیایی را از قیصر تا به امروز پی‏گرفته‏اند. این پنداری بی‏هوده است که گمان کنی بدون پی‏گیری این مردها و پیمودن سلسله مراتب آثار کیمیایی بتوانی حکم را بفهمی. همان‏طور که دوستی به‏درستی اشاره کرده بود که فروزنده داستان حکم با این بی‏رحمی در کشیدن ماشه که نه‏تنها مرد متجاوز را از مردانگی می‏اندازد بل‏که محسن – عشق‏اش – را هم امان نمی‏دهد؛ همان فاطی داستان قیصر است. که آن‏همه ضعیف بود که خودش را کشت. این فروزنده یک شبه متولد نشد. زمان برد این پروسه. درست‏تر بگویم فروزنده همان روزی که فاطی خودش را کشت و درست در همان بیمارستان به دنیا آمد. در ذهن کیمیایی به دنیا آمد. و در تمام این سال‏ها کیمیایی «مثل پر لای حریر نگه‏اش داشته بود» تا شرایط برای حضورش مهیا شود. اصلن چه کسی می‏گوید زنان در آثار کیمیایی محسوب نمی‏شوند و کنش‏مند نیستند؟! شما کسی را می‏شناسید که سه دهه روی یک شخصیت فیلم‏اش کار کرده باشد؟!از قیصر و در راستای این بحث این را هم بگویم که این فیلم مسیر سینمای ایران را تغیر داد و مفاهیمی نو را وارد کرد اما عوام‏پسندترین فیلم کیمیایی نیز هست. چون «اکثریت» عاشق همان داستان‏گویی سرراست و فیلم قصه‏گو هستند. آن‏ها می‏خواهند بدون ِ متحمل‏شدن ِ کوچک‏ترین زحمتی همه چیز را بفهمند. کیمیایی اما مدام سبک‏اش را تغیر داد. به ضدقصه روی آورد. روایت را تکه‏تکه کرد. چرا که امکان می‏یافت در طول فیلمی با همان مدت‏زمان حرف‏های بیش‏تری را بزند. ولی «اکثریت» هنوز همان‏جا مانده است و حاضر نیست خود را تکان دهد. آن‏ها با راحت‏طلبی از کیمیایی می‏خواهند قیصر را تکرار کند.

فیلم حکم با چنین زبانی توسط کیمیایی روایت می‏شود. تعداد سکانس‏های پشت‏سرهمی که در ادامه هم هستند و یک‏دیگر را امتداد دهند در این فیلم آن‏قدر کم است که قابل چشم‏پوشی‏ست. اما هر تکه از فیلم دنیایی تازه برابر تماشاچی می‏گذارد که او باید دربارهء آن قضاوت تازه‏ای بکند. تماشاچی حکم مسیری طولانی در پیش دارد تا به شب بارانی لاله‏زار برسد. این مسیر را باید با چشم ِ باز و گوش ِ شنوا طی کنید. ارجاعات اجتماعی - تاریخی آن را رمزگشایی کنید تا آن مردن خودخواستهء محسن، آن فرو ریختن ِ بغض‏آلود رضا معروفی، آن توداری و بی‏تفاوتی ِ سرد ِ سهند و بالاخره آن نگاه دردآور و مأیوس ِ فروزنده که قلب‏مان برای تنها ماندن‏اش به تپش می‏افتد در پایان فیلم تکان‏تان دهد.

بیایید یک‏بار از اول فقط آخرش را، با هم مرور کنیم:

در حکم هر کاراکتر بار طبقه‏ای را به‏دوش می‏کشد؛ محسن جوان ِ دی‏روز است که کوله‏بارش از امید بستن‏های دانشجویی پر است از شکست‏ها و تحقیرها.  این سرگذشت ِ دردناک سرخورده‏اش کرده. این را کنار جوانی رضا معروفی بگذارید که از صادق هدایت شنیده است؛

- آدمی‏زاد یه سرمایهء بزرگ داره ؛ «خودکشی». نه از ترس...! بهت توهین شد طاقت نیاوردی برو سراغ سرمایه‏ات .

محسن اما از این سرمایه‏اش استفاده نکرده است. اسیر مناسبات قدرت شده. اما این دلیل نمی‏شود که در«مرگ‏خواهی» او شک کنیم :

- (رو به فروزنده) می‏دونستم [تفنگ] خالی‏اه... نیگا فروز... (ماشه را در سرش می‏چکاند)... می‏دونستم هیچ‏وقت آدم نمی‏شم.

محسن از سرمایه‏اش استفاده کرد. تمام قدرتی که داشت پیدا می‏کرد باعث احساس ِ رضایت او نمی‏شد. در گذشته به او توهین شده است و او دیگر آدم بشو نیست. با این حال او هم مقصر نیست؛

- (رضا معروفی به جسد محسن) هیچ حکمی برای تو نبود...بچه چی‏کار کردی با من؟...سرتق!... همهء عمرم‏و خراب کردی

حتا سهند که خیلی‏ها می‏گفتند و می‏گویند که در فیلم اضافی بود. سهند که دیگر نسل امروز است؛

- سهند؟ هم‏اون سهند و سبلان دیگه؟!

بله سهند به وسعت ایران است. سهند نسلی‏ست که می‏ماند. در پایان فیلم می‏ماند. اما بدجور درمانده و بی‏آرمان است. و تماشاگر به تلخی از خود می‏پرسد؛ او چه‏کار می‏تواند بکند؟ آینده بسازد؟!!سهند اضافی نیست آقایان! در حاشیه است اما اضافی نیست! همان‏طور که در دنیای ما هم طبقه‏اش در حاشیه است. سهند زخم خورده است. فروزنده هم می‏خورد. محسن هم که چماق خورده و رضا معروفی که دیگر قبل از همه این‏ها زخمی شده است . در مرداد 32...! همه در این خانهء از پای‏بست ویران زخم دارند. اما حق با کیست؟!

در شب دیوانه و خلوت لاله‏زار ، زیر بارانی که ساعت‏ها‏ست می‏بارد، مردی تنها زیر چتر ره می‏سپارد. با هر گام‏اش گویی برگی از این سرگذشت تلخ را ورق می‏زند و روایت می‏کند. من می‏گویم او کیمیایی‏ست. دوست دارم او باشد که زیر لب می‏خواند:

مسعود کیمیایی کارگردان بزرگ سینمای ایران روز پنجشنبه پانزدهم آذر ماه به‏همراه جواد طوسی رییس انجمن منتقدین سینمای ایران در دانشگاه آزاد یزد حاضر شد تا پاسخ‏گوی پرسش‏های دانشجویان باشد. این مراسم بنا به دعوت ِ انجمن اسلامی دانشجویان و در سالن آمفی‏تئاتر دانشکده مهندسی برگزار شد.

در ابتدای این مراسم فیلم دندان‏مار از ساخته‏های استاد به نمایش درآمد و سپس کیمیایی و طوسی پشت تریبون قرار گرفتند و درباره فیلم صحبت کردند.

بخش اول نشست کیمیایی و طوسی با دانشجویان